2026 Nobel Fizik Ödülü Francis Halzen’e: Güney Kutbu’nun buzuna bir kilometreküplük dedektör gömerek uzaydan gelen ‘hayalet parçacıkları’ yakaladı, ‘yeni bir astronominin yolunu açtı’

İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, 2026 Nobel Fizik Ödülü’nü 6 Ekim Salı günü Wisconsin-Madison Üniversitesi’nden Francis Halzen’e verdi. Gerekçe, “IceCube Nötrino Gözlemevi’ne belirleyici katkıları ve astrofiziksel kökenli yüksek enerjili nötrinoların keşfi”. Akademi Genel Sekreteri Ellen Moons’un Stockholm’de açıkladığı ödül, 12 milyon İsveç kronu (yaklaşık 1,2 milyon dolar) tutarında ve bu yıl tek bir kişiye veriliyor.

Nötrinolar, evrende en bol bulunan parçacıklardan biri olmasına rağmen maddeyle neredeyse hiç etkileşmedikleri için “hayalet parçacık” olarak anılır; her saniye vücudumuzdan trilyonlarcası geçer. Halzen’in fikri, Güney Kutbu’ndaki saf ve karanlık buzul buzunu dev bir dedektör olarak kullanmaktı. 2005-2010 arasında inşa edilen IceCube, buzun 1.450 ile 2.450 metre derinliklerine indirilen 86 kabloya asılı 5.160 ışık sensöründen oluşuyor; nötrinoların buzda yarattığı nadir çarpışmaların ürettiği soluk mavi ışığı yakalıyor. Toplam dedektör hacmi bir kilometreküp.

IceCube 2013’te Güneş Sistemi dışından gelen yüksek enerjili nötrinoları ilk kez tespit etti; 2017’de ise 4 milyar ışık yılı uzaktaki bir blazar galaksiden gelen bir nötrinoyu kaynağına kadar izleyerek “çok mesajlı astronomi”nin öncülerinden oldu. Nobel Fizik Komitesi Başkanı Mark Pearce, “Francis Halzen, bize olağanüstü bir alet kazandıran uluslararası bir araştırmacı ve mühendis ekibine önderlik etti. Azmi ve bilimsel vizyonu yeni bir tür astronominin yolunu açtı” dedi. Akademiye göre IceCube’un sürekli topladığı nötrino etkileşimleri, yüksek enerjili nötrinoların doğduğu şiddetli ortamlar hakkında yeni bilgiler sağlayacak ve henüz bilinmeyen kozmik olguları bile ortaya çıkarabilecek.

1944’te Belçika’nın Tienen kentinde doğan Halzen, doktorasını 1969’da Leuven Katolik Üniversitesi’nde aldı ve 1972’den bu yana Wisconsin-Madison’da çalışıyor. Ödül, 2017’de yerçekimi dalgaları için Rainer Weiss, Barry Barish ve Kip Thorne’a verilmesinden bu yana fizikte büyük uluslararası bir gözlemevi projesinin önderini onurlandıran ikinci ödül; 2026’da ise fizik ödülünün tek kişiye verilmesi dikkat çekti. Nobel haftası çarşamba kimya, perşembe edebiyat, cuma barış ve 12 Ekim’de ekonomi ödülüyle devam edecek.