Lancet: 9 milyon gençte ‘sorunlu’ dijital medya kullanımı ruh sağlığı, uyku ve hareketsizlikle ilişkili; uzmanlar ‘kanıt kesin değil ama harekete geçmek için yeterli’ diyor, yaş sınırı tek başına yetmez

Tıp dergisi The Lancet, 4 Ekim’de “sağlığın dijital belirleyicileri” üzerine 13 uluslararası uzmanın kaleme aldığı üç makalelik bir dizi yayımladı. Yazarlara göre dijital teknolojilerin bugünkü inşa ve yönetim biçimi, gerçek faydalarının yanında dünya genelinde sağlık için gerçek riskler yaratıyor; dizi, dijital sistemlerin koordineli biçimde yönetilmesini ve çocuklarla gençlerin sağlığı ile çevrim içi güvenliğinin acil bir küresel politika önceliği haline getirilmesini istiyor. Dizi başkanı, İsviçre’deki Sağlık için Dijital Dönüşümler Laboratuvarı’ndan Prof. Ilona Kickbusch’a göre hükümetler “teknoloji şirketlerinin kendi kurallarını yazmasına izin verdi; bu, dikkati yakalamak ve veri toplamak üzere kurulmuş, sağlığı sonradan akla gelen bir ayrıntı olarak gören iş modelleri doğurdu”.

Dizinin temelinde, 25 yaş altı 9 milyon kişiyi kapsayan 121 yayımlanmış incelemeyi değerlendiren bir şemsiye inceleme var. Analiz, “sorunlu” dijital medya kullanımı ile, yani çevrim içi geçirilen süre değil bağımlılık benzeri kullanım kalıplarıyla, çocuklar, ergenler ve genç yetişkinlerde bir dizi olumsuz sağlık sonucu arasında tutarlı ilişkiler buldu: yaygın ruh sağlığı sorunları, uyku sorunları ve azalan fiziksel aktivite. Fast Company’nin aktardığına göre bildirilen maruziyet-sonuç ilişkilerinin dörtte üçünden fazlası olumsuzdu; buna karşılık ebeveynle birlikte eğitici içerik izleyen çocuklar ve aktif video oyunu oynayan ergenler gibi faydalı kullanım örnekleri de bulundu. Oyun, sosyal medya ve video için artan ekran süresi akademik başarıda düşüş ve dil gelişiminde gecikmeyle ilişkilendirildi.

Yazarlar bulguların sınırlarını saklamıyor. İngiltere’deki DTH-Lab’den Louise Holly’ye göre “incelememizde tespit edilen ilişkiler mütevazı büyüklükte ve neden-sonuç kuramayan düşük kesinlikli kanıta dayanıyor”; dizi, rakamların zararın kesin bir ölçümü olarak alınmaması gerektiğini belirtiyor. Buna rağmen yazarlar, kanıtın yön olarak tutarlı, zararın biyolojik olarak makul ve riskin çok sayıda çocuğa yayılmış olması nedeniyle mükemmel kanıt beklemeden harekete geçmenin haklı olduğunu savunuyor. Sonsuz kaydırma ve otomatik oynatma gibi özelliklerin “bireysel öz denetim meselesi” değil “bilinçli tasarım tercihleri” olduğunu vurguluyorlar.

Dizinin önerileri arasında hükümetlerin teknoloji şirketlerinden yeni ürün ve özellikleri piyasaya sürmeden önce olası zararlar açısından değerlendirmesini ve bağımsız araştırmacılarla veri paylaşmasını istemesi, yapay zekânın çocuklara ve gençlere zararlarını izleyecek özel bir uluslararası kurum ve gençlerin dijital sistemlerin şekillendirilmesine katılması yer alıyor. Yazarlara göre yaş sınırı gibi tek önlemler tek başına yeterli değil; Kickbusch, hukuki davaların şirketleri iç belgelerini açıklamaya zorlayarak “düzenlemenin çoğu zaman yapamadığını” yapabileceğini söylüyor. Türkiye’de de çocuklar için sosyal medya yaş sınırı tartışılıyor; Avustralya’nın 16 yaş altı yasağının ardından Fransa ve Almanya’da benzer düzenlemeler gündemde. Auckland Üniversitesi’nden Dr. Samantha Marsh, dizinin “ihtiyatlı, nüfus düzeyinde bir yanıt için güçlü bir gerekçe” sunduğunu, iki yaş altı çocuklar için faydanın “ihmal edilebilir” olduğunu belirtti.