Ne oldu, iki cümleyle: Birleşmiş Milletler’in çevre kolu UNEP, 2 Eylül’de yayımladığı raporda dünyanın Paris Anlaşması’ndaki 1,5 derece ısınma sınırını “büyük olasılıkla önümüzdeki birkaç yıl içinde” aşacağını ilk kez resmi olarak kabul etti. Yeni hedef sınırı korumak değil: aşımı olabildiğince küçük ve kısa tutmak, sonra havadan karbon çekerek yüzyıl sonuna kadar sıcaklığı yeniden 1,5 derecenin altına indirmek. Genel Sekreter António Guterres bu haftaki son BM Genel Kurulu’nda ve 23 Eylül’de topladığı iklim zirvesinde bu yeni çerçeveyi resmi dil haline getirdi.
Bunun anlamı ne? 2015’ten beri iklim diplomasisinin tek cümlesi “1,5’i aşmayalım”dı. Artık BM, bu cümlenin geçersiz olduğunu söylüyor: Rapor, en iyimser senaryoda bile sıcaklık artışının 1,8 derecede tepe yapacağını, mevcut politikalarla 2100’de 2,6 dereceye (1,9 ile 3,6 arası) ulaşılacağını hesaplıyor. Paris Anlaşması’ndan bu yana 400 gigatonun üzerinde karbondioksit salındı. Sınırlı aşım için 2035’e kadar emisyonların 2019’a göre %55 düşmesi gerekiyor; her beş yıllık gecikme tepe sıcaklığa en az onda bir derece ekliyor.
Üç aşamalı yeni plan. Birinci aşama: aşımı küçült; metan dahil hızlı emisyon kesintileriyle tepe sıcaklığı olabildiğince düşük tut. İkinci aşama: tepe; sıcaklık birkaç on yıl 1,5’in üzerinde kalacak, bu dönemde uyum ve dayanıklılık yatırımı gerekiyor. Üçüncü aşama: geri iniş; net sıfırın ötesine geçip karbondioksiti havadan çekerek sıcaklığı 1,5’in altına indirmek. Rapor uyarıyor: karbon geri alımı ancak tepe 2 derecenin belirgin altında kalırsa işe yarar ve bazı kayıplar, toplulukların yer değiştirmesi gibi, artık kalıcı.
UNEP Direktörü Inger Andersen: “1,5 hâlâ hedef, ama ona artık yukarıdan yaklaşmamız gerekiyor.” Bilim dünyası ikiye bölündü. Victoria Üniversitesi’nden Andrew Weaver, 1,5’in “sihirli bir uçurum” olmadığını, kaçınılan her onda bir derecenin daha az hasar demek olduğunu söyledi. Stanford’dan Rob Jackson ise “Aşım senaryoları treni hızla durdurup geri sürmemizi istiyor. En iyi umudumuz mu? Kesinlikle. Olası mı? Kesinlikle hayır” dedi.
Guterres’in vedası ve halefi. İkinci ve son dönemi 31 Aralık’ta biten Guterres, 22 Eylül’deki konuşmasında “dünyadaki fay hatları genişliyor” diyerek savaşları, yükselen sıcaklıkları ve yapay zekayı saydı, “birbirine bağlı bir dünya” çağrısı yaptı. Güvenlik Konseyi’nin gayriresmi oylamasında halefi için Kosta Rika eski başkan yardımcısı Rebeca Grynspan önde; ABD henüz aday desteklemedi. Türkiye bağı: Antalya kasımda COP31’e ev sahipliği yapıyor; bu raporun “aşım” dili o masanın ana gündemi olacak.
Rapor tarihi, 1,8 ve 2,6 derece, %55, 400 gigaton, Andersen ve Rogelj sözleri: UNEP basın bülteni ve AP (PBS, NBC, ABC aktarımı). Guterres konuşması: France 24, AP. Zirve tarihi: UN News. Grynspan: CNN/Reuters. 2,6 derece medyan ve 400 gigaton rakamları raporu özetleyen ikincil bir kaynaktan (Wins Solutions); UNEP bülteninde bu sayılar yok. ‘Bugün 1,3 derece üzeri’ ifadesi grafikte yaklaşık değer. 23 Eylül zirvesinin sonuç metni ve COP31’in resmi gündemi haberin hazırlandığı saatte açıklanmamıştı.